Πότε και πώς μιλάμε στα παιδιά για τον Άγιο Βασίλη
Μισοφαγωμένα μπισκότα κάτω από το χριστουγεννιάτικο δέντρο το πρωί της Πρωτοχρονιάς, μισοάδειο το ποτήρι με το γάλα. Αποδείξεις της επίσκεψης του Άγιου Βασίλη, που έχει αφήσει τα δώρα του για όλη την οικογένεια. Και που φυσικά, δεν έχει χαλάσει κανένα χατίρι και έχει φέρει στα παιδιά, αυτό ακριβώς που του ζήτησαν στο γράμμα τους.
Υπάρχουν παιδιά που -έχοντας πιστέψει τόσο πολύ στον Άγιο Βασίλη- ορκίζονται ότι τον έχουν δει με τα μάτια τους να φέρνει τα δώρα. Υπάρχουν και γονείς που από την ημέρα που αποστέλλεται το γράμμα, μέχρι την ύστατη στιγμή, μπορεί να έχουν κάνει έναν αγώνα δρόμου που μοιάζει σπριντ και μαραθώνιος μαζί, προκειμένου να εκπληρώσουν την επιθυμία των παιδιών τους και να κρατήσουν ζωντανή τη μαγεία.
Ωστόσο, κάθε χρόνο και καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν, πολλοί γονείς προβληματίζονται για το αν πρέπει να τους αποκαλύψουν την αλήθεια για τον Άγιο Βασίλη. Πρόκειται τελικά για έναν αθώο μύθο ή για μια μορφή εξαπάτησης που μπορεί να κλονίσει τη σχέση εμπιστοσύνης με το παιδί μας;
Η παιδοψυχολόγος του Νοσοκομείου Παίδων «Παναγιώτη & Αγλαΐας Κυριακού», Μαρία Καραμούζη, μας ξεκαθαρίζει ότι ο Άγιος Βασίλης δεν είναι ένα απλό ψέμα, αλλά μια μορφή με βαθιές ρίζες στην παράδοση, που παίζει σημαντικό ρόλο στην ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών.
«Δεν είναι απλώς μια φανταστική φιγούρα»
Στην ελληνική παράδοση ο Άγιος Βασίλης ταυτίζεται με τον Μέγα Βασίλειο, έναν από τους Τρεις Ιεράρχες, γνωστό για τη φιλανθρωπία και τη βοήθειά του προς τους αδύναμους.
«Στην Ελλάδα, ο Άγιος Βασίλης έρχεται την παραμονή της Πρωτοχρονιάς και όχι τα Χριστούγεννα, γιατί συνδέεται με τον Άγιο Βασίλειο τον Μέγα, ο οποίος γιορτάζεται την 1η Ιανουαρίου. Η παράδοση αυτή έχει στο επίκεντρό της τη φιλανθρωπία και την προσφορά», τονίζει.
Παράλληλα, σημειώνει ότι η σημερινή εικόνα του καλοκάγαθου παππού με την κόκκινη στολή αποτελεί προϊόν του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού και έχει εξελιχθεί σε μια παγκόσμια λαογραφική μορφή.
Ένα από τα βασικά επιχειρήματα γονέων που αντιτίθενται στον μύθο είναι ότι έρχεται σε σύγκρουση με την αξία της ειλικρίνειας. Η παιδοψυχολόγος διαφωνεί.
«Έχουμε ακούσει κατά καιρούς γονείς, οι οποίοι επικαλούνται την αναγκαιότητα ύπαρξης μιας πιο ειλικρινούς και προοδευτικής στάσης απέναντι στα παιδιά από την πλευρά των ενηλίκων. Θεωρούν πως είναι υποκριτικό από τη μία να εκπαιδεύουμε τα παιδιά μας να λένε αλήθεια και να μην ψεύδονται και από την άλλη να επιμένουμε στην ύπαρξη του Άγιου Βασίλη», λέει.
«Δεν εξαπατούμε τα παιδιά με την αρνητική έννοια του όρου. Δεν τους λέμε ένα ψέμα που τα βλάπτει, αλλά τα εισάγουμε στον μαγικό κόσμο των μύθων και των παραδόσεων, που δίνει χρώμα στη ζωή και χώρο στη φαντασία», επισημαίνει.
Ο ρόλος της φαντασίας στην ανάπτυξη
Σύμφωνα με τη Μαρία Καραμούζη, η φαντασία και ο μαγικός τρόπος σκέψης είναι θεμελιώδη στοιχεία της παιδικής ηλικίας.
«Η φαντασία είναι απαραίτητος μηχανισμός για την ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη. Βοηθά το παιδί να επιλύει προβλήματα, έχει θεραπευτική αξία και εξασκεί τις κοινωνικές, λεκτικές και κινητικές του δεξιότητες», εξηγεί.
Όπως σημειώνει, τα παιδιά πείθονται σταδιακά από επιχειρήματα που ανταποκρίνονται στο γνωσιακό τους επίπεδο, γι' αυτό και οι μύθοι εγκαταλείπονται φυσικά, καθώς το παιδί ωριμάζει.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η επισήμανσή της για την πρόωρη αποδόμηση του μαγικού τρόπου σκέψης.
«Ένας πολύ σημαντικός λόγος που ένα ενήλικο άτομο συνεχίζει να πιστεύει στη μαγεία μπορεί να είναι η πρόωρη απομυθοποίηση του μαγικού τρόπου σκέψης του ως παιδί. Ο μαγικός τρόπος σκέψης βοηθά το παιδί να νιώσει ασφάλεια και όταν αυτή η αίσθηση ασφάλειας δεν δημιουργείται ή είναι ανεπαρκής κατά την παιδική ηλικία, παραμένει ο μαγικός τρόπος σκέψης και σε μεγαλύτερες ηλικίες», αναφέρει.
Όπως συμπληρώνει, «όσο πιο ασφαλής νιώθει κάποιος, τόσο πιο εύκολα αποδέχεται τη λογική εξήγηση και τόσο λιγότερη ανάγκη έχει να καταφεύγει σε παιδικού τύπου φαντασιώσεις».
Τα όρια μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας
Τα παιδιά προσχολικής ηλικίας, σύμφωνα με την ειδικό, δεν μπορούν, ούτε χρειάζεται να αντιταχθούν στον μύθο του Άγιου Βασίλη.
«Εμπιστεύονται τους γονείς τους και βρίσκουν την ιστορία αυτού του καλοσυνάτου, γενναιόδωρου παππού εξαιρετικά γοητευτική. Τα όρια ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα είναι ρευστά, χωρίς αυτό να δημιουργεί πρόβλημα στην καθημερινότητά τους», σημειώνει.
«Η φαντασία υπάρχει σε όλους τους πολιτισμούς και αποτελεί γέφυρα ανάμεσα στην εσωτερική ψυχική μας ζωή και στην εξωτερική πραγματικότητα. Έχει άμεση σχέση με την περιέργεια. Χωρίς περιέργεια δεν υπάρχει φαντασία και χωρίς φαντασία δεν παράγεται η αναγκαία κινητήρια δύναμη που θα οδηγεί κάποιον να θέλει να εξερευνήσει τον κόσμο γύρω του, να μάθει ή να ανακαλύψει νέα πράγματα», συμπληρώνει.
Η Μαρία Καραμούζη υπογραμμίζει ότι ο μύθος δεν πρέπει να συνδέεται με ανταμοιβές ή ποινές.
«Ο Άγιος Βασίλης δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως κάποιος που φέρνει δώρα μόνο στα "καλά" ή στα μελετηρά παιδιά. Ο μύθος χάνει τον συμβολικό του ρόλο όταν γίνεται εργαλείο ελέγχου ή ενισχύει τον καταναλωτισμό», τονίζει.
Αντίθετα, προτείνει να εμπλουτιστεί ο μύθος με αξίες όπως η αλληλεγγύη.
«Μπορούμε να μιλήσουμε στα παιδιά για άλλα παιδιά που είναι φτωχά, ορφανά ή έχουν προβλήματα υγείας και να τους πούμε ότι εμείς μπορούμε να γίνουμε οι δικοί τους Άγιοι Βασίληδες. Έτσι, το παιδί αποκτά ενεργό ρόλο και μαθαίνει την έννοια της προσφοράς», λέει.
Πότε λέμε την αλήθεια;
Τέλος, ξεκαθαρίζει ότι δεν υπάρχει «σωστή» ηλικία για την αποκάλυψη.
«Συνήθως η αλήθεια αποκαλύπτεται από μόνη της, χωρίς δράμα, καθώς το παιδί ωριμάζει. Πολλά παιδιά, ακόμη κι όταν καταλάβουν, συνεχίζουν να «πιστεύουν» για να μη χάσουν τη μαγεία της γιορτής», εξηγεί.
Η μαγεία που αξίζει να κρατήσουμε
Όπως καταλήγει η παιδοψυχολόγος, «η πίστη στον Άγιο Βασίλη δεν είναι το σημαντικότερο πράγμα στη ζωή ενός παιδιού, αλλά μπορεί να προσφέρει χαρά, ελπίδα και συναισθηματικό πλούτο».
Σε μια εποχή που όλα απομυθοποιούνται γρήγορα, ίσως αξίζει να διατηρήσουμε για λίγο ακόμη την παιδική μαγεία που κάνει τις γιορτές ξεχωριστές και υπενθυμίζει ότι η αγάπη και η γενναιοδωρία είναι τα πιο πολύτιμα δώρα.
* Η Μαρία Καραμούζη είναι κλινική ψυχολόγος και μέλος της επιστημονικής ομάδας του Ψυχιατρικού Τμήματος Παιδιών και Εφήβων του Γ.Ν. Παίδων «Π. & Α. Κυριακού».
